Er wordt in de media veel gesproken over narcisme. Dat is fijn, want zo komt een mogelijk narcistische dynamiek in jouw leven sneller op je radar. Het is belangrijk dat je je bewust bent van wat narcisme is, zeker als één of meer van de onderstaande situaties op jou van toepassing is:

  • Je vindt het moeilijk om in contact met de ander je eigen behoeftes te voelen of serieus te nemen
  • Je bent hulpverlener, advocaat of arts en krijgt te maken met complexe relationele dynamieken die je verwarren.
  • Je hebt in je jeugd mogelijk niet de liefde en steun gekregen die je nodig had
  • Je relaties gaan vaak gepaard met drama, verwarring of emotionele uitputting
  • Je analyseert veel, maar voelt weinig
  • Je worstelt met een laag zelfbeeld

Slachtoffer versus dader?

In de media ontstaat helaas vaak een zwartwit beeld waarin er sprake is van een dader (“de narcist”) en het slachtoffer (meestal “jij”). Dit is begrijpelijk, want narcistische dynamieken zijn heftig en zorgen ervoor dat de één verzwakt en de ander gevoed wordt. En het is belangrijk om in contact te komen met de woede die het oproept dat je aan deze niet-narcistische kant hebt gestaan en dat het ontzettend niet oké was wat er gebeurde. 

Tegelijkertijd is het belangrijk om jezelf niet uitsluitend als slachtoffer te blijven zien. Niet omdat jij medeplichtig was — dat was je niet — maar omdat herstel juist gaat over het hervinden van regie. Wanneer we denken aan het woord slachtoffer, heeft diegene dan regie? Meestal weinig. Wanneer je meer zicht krijgt op jouw patronen en grenzen, en je zelfvertrouwen groeit, wordt de kans kleiner dat je opnieuw in een narcistische dynamiek terechtkomt.

Er zijn vaak subtiele haakjes in jou waaraan iemand die narcistische neigingen heeft, zijn jas kan ophangen. Deze ‘haakjes’ zijn geen gebreken, maar kwetsbare gebieden in jezelf die misschien al lang geleden ontstaan zijn en verzorging nodig hebben. Door bewust met deze haakjes te werken en ervoor te zorgen, worden ze steeds kleiner en valt de narcistische jas steeds sneller van de kapstok. Je wordt weerbaarder en kunt je grenzen beter bewaken.

Maar wat IS narcisme?

Narcisme is op verschillende manieren door onderzoekers omschreven en ik beschouw het als een spectrum.

De belangrijkste gemene deler bij narcisme is een gebrekkig of afwezig gevoel van verbinding, met jezelf, met anderen en de wereld om je heen. Dat betekent dat relaties vaak niet worden beleefd als wederkerig, maar als iets wat de ander moet vervullen of bevestigen. Iemand met sterke narcistische neigingen beschikt over een onderontwikkelde empathie, weinig tot geen zelfreflectie en een verheerlijkt zelfbeeld dat externe bevestiging nodig heeft.

Er zijn talloze kenmerken en gedragingen die hieruit voort kunnen vloeien. Veelvoorkomende patronen zie je terug op de volgende gebieden:

Zelfbeeld & zelfreflectie

  • Een kwetsbaar maar grandioos zelfbeeld
  • Moeite met zelfreflectie
  • Ontkennen of afschuiven van verantwoordelijkheid

Empathie & emotionele afstemming

  • Gebrekkige of afwezige empathie
  • Emoties van anderen ervaren als last of aanval
  • Emotionele kilte of juist sterke dramatiek

Relaties & macht

  • Relaties zien als instrumenteel
  • Loyaliteit verwachten, maar niet bieden
  • Autonomie van de ander bestraffen
  • De ander gebruiken voor eigen doeleinden

Grenzen & conflicten

  • Boos, gekwetst of kleinerend reageren op grenzen
  • De werkelijkheid verdraaien (gaslighting) om het zelfbeeld te beschermen

Slachtofferschap & coping

  • Een sterke slachtofferrol aannemen
  • Vluchten in verdoving (middelen of gedrag)

In de praktijk roepen veel van deze houdingen of gedragingen verwarring en frustratie op bij de ander. Je kunt gaan twijfelen aan jezelf, het gevoel hebben dat gesprekken steeds draaien, of merken dat je steeds meer aanpast om de relatie goed te houden. Dit alles kost ontzettend veel energie. Energie die pas terug kan komen nadat je afstand hebt genomen (fysiek en/of mentaal).

Wanneer is narcisme schadelijk?

Narcisme bestaat dus op een spectrum. Dat betekent dat de meeste mensen hier en daar narcistische trekjes hebben, die in bepaalde situaties naar boven komen. Het wordt problematisch wanneer de trekjes al te rigide worden en het relationele gedrag structureel schadelijk wordt en er geen ruimte is voor zelfreflectie of verbetering. Dit is ook wat ik met jou onderzoek: wat is er met jou gebeurd in de dynamiek met de ander? (Ik kan niemand diagnosticeren, en al helemaal niet iemand die niet in mijn praktijk aanwezig is 😉.)

Hoe ontstaat narcisme?

Marjan de Vries (Uit de schaduw van narcisme) legt uit dat narcisme kan ontstaan als verdedigingsmechanisme wanneer een baby of jong kind niet krijgt wat het nodig heeft. Niet krijgen wat je nodig hebt is als jong kind levensbedreigend. Je kunt niet voor jezelf zorgen en als je verzorger deze taak niet op zich neemt, ga je dood. Wanneer het jonge kind er niet op kan vertrouwen dat er voldoende in de behoeften wordt voorzien, dan trekt het kleine brein conclusies. Het kan denken “er is iets mis met mij, daarom zorgen ze niet voor mij”, of “als ik maar… ben/doe, dan komt het goed.”

Een derde optie is echter dat het kind concludeert dat het zelf niets fout heeft gedaan, maar denkt: “aan jou heb ik niets, ik doe het goed en jij doet het verkeerd”. Innerlijk verbreekt het dan de verbinding met de ander. Best logisch eigenlijk. Het kind zal vanaf nu op zichzelf moeten vertrouwen om zich te dragen (wat helemaal niet kan) en ontwikkelt van hieruit een zelfbeeld waarin hij/zij perfect is (zijn eigen ouder kan zijn). Dit is extreem angstig voor een kind. Zo angstig dat de angst te groot kan worden om te dragen en omslaat naar een afgevlakt ‘niet voelen’. Als het kind aan dit overlevingsmechanisme vast blijft houden, leert het zichzelf op een diep niveau aan dat contact met anderen geen waarde heeft. Vanuit dat perspectief heeft het ook geen meerwaarde om empathie te leren. In verschillende fases van de ontwikkeling kan narcisme verder verankerd raken in de persoonlijkheid. Hoe narcistischer je bent, hoe meer alleen op de wereld, dus.

Belangrijk

Deze uitleg is geen rechtvaardiging voor schadelijk gedrag. Wel helpt het om te begrijpen hoe diep deze patronen geworteld zijn en waarom jij ze niet had kunnen ‘fixen’.